Оскуолабытыгар В.И.Ленин аата иҥэриллибитэ 100 сылын көрсө “Сырдык суолунан…” үс сыллаах үлэ саҕаланна

Олунньу 2 күнүгэр Уолба орто оскуолатын тэлгэһэтигэр турар В.И.Ленин памятнигын таһыгар үөрүүлээх митинг тэрилиннэ. Бу нэһилиэк историятыгар биир бэлиэ күнү үйэтитэр тэрээһиҥҥэ оскуола учууталлара, нэһилиэк салалтата, депутаттара, культура үлэһиттэрэ уонна улуус баһылыга Михаил Михайлович Соров салайааччылаах делегация кыттыыны ыллылар. Аны үс сылынан оскуолаҕа В.И.Ленин аата иҥэриллибитэ 100 сыла буолар, ону көрсө “Сырдык суолунан…” диэн былааннаммыт үс сыллаах дириҥ ис хоһоонноох иитэр-үөрэтэр үлэ бу күнтэн саҕаланарын туһунан оскуола салалтата олохтоохторго иһитиннэрдэ.

История чахчыларыттан ыллахха, 1924 сыллаахха Аан дойду пролетариатын сирдьитэ уонна учуутала В.И.Ленин өлбүтүн кэннэ олунньу 2 күнүгэр Дьөҥкүүдэй I ступеннаах советскай оскуолатыгар улуус нэһилиэктэрин Советтара, нэһилиэнньэ бэрэстэбиитэллэрэ — 158 улахан киһи уонна үрдүкү кылаастар үөрэнээччилэрэ — 218 оҕо, барыта 376 киһи кыттыылаах, улахан кутурҕан мунньах буолбут. Оскуола оччотооҕу сэбиэдиссэйэ Семен Мефодьевич Кочкин Ленин өлбүтүн  туһунан кэлбит телеграмманы ааҕан иһитиннэрбит уонна кини олоҕун, үлэтин туһунан дакылаат оҥорбут. “ Көмүү ырыатын” үөрэнээччи Слепцов Коля(Слепцов Николай Иннокентьевич — Саха театрыгар режиссерунан үлэлээбитэ) нойосуус декламация быһыытынан эппит. Оччолорго бу оскуолаҕа үөрэнэр Герасим Бястинов (Бястинов Герасим Прокопьевич – Бэс Дьарааһын, суруйааччы) бэйэтэ суруйбут “Аһыйыаҕыҥ” диэн хоһоонун аахпыт. Итини таһынан алта үөрэнээччи, нэһилиэнньэттэн алта үлэһит тыл эппиттэр.  Мунньах түмүгэр нэһилиэк кырдьаҕас олохтооҕо этии киллэрбит: ”Улуу киһи Ленин аатын биһиги саас үйэ тухары умнуо суохтаахпыт, үйэтитиэх тустаахпыт, улуу киһи аатынан олоруох, үөрэниэх, үлэлиэх кэриҥнээхпит. Ити инниттэн биһиги оскуолабытын Ленин аатынан ааттыырга этэбин». Ити этиини бары биир санаанан биһирээбиттэр. Улуу сирдьити үйэтитэргэ, кэриэстииргэ, кини аатын чиэстээхтик тутарга, оскуоланы “В.И.Ленин аатынан Дьөҥкүүдэй советскай сэттэ группалаах оскуолата” диэн ааттыырга уураах ылыммыттар.

Ити уураах Иван Николаевич Винокуров сөбүлэһиитинэн уонна рекомендациятынан, кинини кытта Семен Мефодьевич Кочкин кэпсэтиитигэр олоҕуран Наркомпросздрав 1924 сыллааҕы кулун тутар 3 күнүнээҕи 63 №-дээх бирикээһинэн бигэргэтиллибит. “Автономная Якутия” хаһыат 1924 сыл кулун тутар 8 күнүнээҕи 54 №-гэр “Дьөҥкүүдэй оскуолатын В.И.Ленин аатынан Дьөҥкүүдэй оскуолата диэн уларытан ааттыыр туһунан” иһитиннэрии бэчээттэммит. Ити бирикээс оскуолаҕа 1924 сыл кулун тутар 10 күнүгэр тиксэриллибит. Оччолорго оскуолаҕа Байаҕантай уонна Таатта улуустарын 17 нэһилиэктэриттэн кэлэн үөрэнэллэрэ, оччолорго Уолба Байаҕантай улууһун киинэ этэ.

Бу туһунан сахалартан биир бастакы очеркист, хаһыатчыт Арсений Порфирьевич Винокуров – Олбинскай “Ленини кэриэстээһин” диэн очеркатыттан ааҕан эмиэ билэбит.

Оскуола учуутала Саргылана Романовна Мосоркина Владимир Ильич Ленин туһунан бэйэтин көрүүлэрин митинг кыттыылаахтарыгар ис сүрэҕиттэн өрө күүрүүлээхтик эттэ. Улуу дьон бу сиргэ мээнэ кэлэн ааспаттар. Маннык дьону тулалыыр эйгэ, олох хаамыыта иитэн, үөрэтэн, такайан таһаарар. Кини олорон ааспыт олоҕун, үлэтин билиҥҥи кэмҥэ араастаан сыаналыыллар. Ол хаһан да бүппэт мөккүөр. Ол эрээри бары бииргэ кэлэн сөбүлэһиэхтэрин сөп. Кини аҕыйах сыл иһигэр, биир да политик ситиспэтэҕин ситиһэн турар. Ол курдук, биэс сыл иһигэр да диэххэ сөп, урусхалланан сытар дойдуга бастакынан норуоту 100бырыһыан босхо үөрэҕинэн, доруобуйа харыстабылынан хааччыйбыта. Электрификация курдук суолталаах бырайыактары олоххо киллэрбитэ. Үйэтэ уһаабыта буоллар өссө элбэҕи оҥоруо хааллаҕа. Ол да буоллар инники сайдыыга үгүс оҥкуллары хаалларбыта. Билигин аан дойдуга барытыгар Ленин эппит социалистическай идеялара – дьону дьадайыыттан өрөһүйүү, босхо үөрэҕинэн, эмтээһининэн хааччыйыы инники күөҥҥэ тураллар. Төһө да кини аатын араастаан сыаналааталлар, билиҥҥи кэмҥэ Ленин саамай бэчээттэнэр политик, төһө да сотуллубуттарын үрдүнэн, билигин да саамай элбэх ааттаммыт уулуссалардаах, саамай элбэх памятниктардаах дойду салайааччыта. Ол курдук биһиги оскуолабыт кини аатын 1924 сылтан сүгэн кэллэ. Бу үөһэттэн соҥноммут аат буолбатах, бу эһээлэрбит, эбээлэрбит, бэйэбит өбүгэ дьоммут улаханнык долгуйан туран туруорсан, ситиһэн ылбыт ааттара. Ону төһө да уларытыы ухханыгар оҕустардарбыт туора сотон кэбиһэрбит сүрэ бэрт этэ. Уонна бу улуу киһиттэн үчүгэйин сүһэн ылар туох да куһаҕана суох дии саныыбын. “Үөрэниэххэ, үөрэниэххэ уонна өссө үөрэниэххэ” диэн этиитэ үйэлэргэ тоҕоостоох буоллаҕа диэн этиитин түмүктээтэ.

Оскуола директора Алексей Валентинович Аржаков Национальнай бырайыагы олоххо киллэриигэ бу үс сыл устата ыытыллар үлэ саамай тоҕоостооҕун бэлиэтээтэ уонна алын кылаас учууталыгар Иванова Февронья Егоровнаҕа, директоры иитэр үлэҕэ солбуйааччы Боппосова Анна Петровнаҕа бастыҥ үлэлэригэр махтанан туран “Уолба нэһилиэгин үөрэҕириитигэр кылаатын иһин” диэн түөскэ кэтиллэр бэлиэни туттартаата.

Улууспут баһылыга Михаил Михайлович Соров  Уолбалар чахчы биир сүрүннээх, киһи сүгүрүйэр дьоноҕут диэн бэлиэтээтэ. Дьоҥҥут-сэргэҕит оҥорбут дьыалаларын сыаналыыр, кинилэр ааттарын үйэтитэр буолан бу ааккытын уларыппакка күн бүгүнүгэр дылы тута сылдьаргыт хайҕаллаах дьыала диэн тоһоҕолоон туран, үс сыллаах үлэ үтүө түмүктээх буоларыгар баҕарда уонна саҥа оскуола тутуллуутугар үлэ бара турарын иһитиннэрдэ. Бу Ленин аатын сүүсчэкэ сыл устата сүгэргитинэн сибээстээн Коммунистар партияларыгар уонна да атын инстанцияларга саҥа оскуола тутуутун туруорсан суруктары суруйан ыыталыырга сүбэлээтэ.

Нэһилиэк баһылыга Александр Афанасьевич Винокуров Ленин аатын иҥэрии историятын сырдатта уонна сүүс сыл элбэххэ эбээһинэстиирин, үлэ күүскэ ыытыллыахтааҕын эттэ.

Түмүгэрмитинг кыттыылаахтара Петр Тобуруокап “Кэриэстээн Ленини” хоһоону доргуччу аахтылар.

Бу курдук, үс сыллаах үлэ бастакы сыла нэһилиэккэ кыраайы үөрэтэр музей тэриллибитэ 95 сылыгар ананарынан, оскуола П.Х.Андросов – Дьөҥкү Сээн аатынан “Иэйии” айымньы музейын фондатын электроннай формаҕа көһөрүү үлэтэ хайыы үйэ саҕаламмытын, нэһилиэк олохтоохторо бары көмөлөһөллөрө наадалааҕын туһунан этилиннэ. Улахан үлэ саҕаламмытынан ааҕылынна.

                                             Анна Боппосова, Уолба.

Арсений Порфирьевич Винокуров – Олбинскай

Ленини кэриэстээһин

(очерк)

Кыһыҥҥы дьыбар түптэлэс тымныыта Уолба алааһын хойуу туманынан бүрүйбүтэ. Бу дойду олохтоохторо сэрии дьылларын туораан, дьэ холкутуйан, олохторун булунан эрэллэрэ. Советскай былааһы көмүскээн сэриилэргэ сылдьыбыт уолаттар эргийэн кэлэннэр, оскуола эмиэ үөрэҕэ аһыллан ньиргийэ олороро.

Таатта улууһун киин дэриэбинэтиттэн Чөркөөхтөн кэлбит наарыһынай Уолба алааһын ортотунан туораан оскуола диэки тахсыбыта.

  • Тиэтэллээх наарыһынай кэлбит. Эмиэ туох эрэ буоллаҕа…-диэн олохтоохтор дьиксинэн бэйэлэрин икки ардыларыгар сипсиспиттэрэ.

Таһыттан киирбит наарыһынай кырыатын тэбэммэккэ эрэ, сулбу хааман коридорга ааспыта. Оҕолор үөрэнэ олорор кылаастарын ааны тиийэн тоҥсуйбута.

Оскуола кырдьаҕас учуутала Кочкин кылаас иһиттэн ааны сэгэтэн туран наарыһынайтан ыйыппыта:

  • Туох баарый?
  • Эйиэхэ сурук баар. Наһаа тиэтэллээх. – наарыһынай хоонньун хастан будьуктаспыта.
  • Кыратык тохтуу түс. Билигин переменаҕа тасхыахпыт. Кухняҕа баран итин.

Наарыһынай саҥата суох кухня оһоҕор тиийэн иттэ турдаҕына чуораан тыаһаабыта, оҕолор переменаҕа тахсыбыттара. Эмискэ ыҥырыа уйатын тоҕу таппыт курдук буолта, Кочкин кухняҕа наарыһынайга кэлбитэ. Киниттэн сургуустаах бэчээттээх уонна кытаанах бүтэй бакыаты ылбыта. Аахпыта.

“1924 сыллаах тохсунньу 21 күнүгэр киэһэ 6 чаас 50 минутаҕа Москва куоракка, советскай государство сирдьитэ, рабочай кылаас учуутала В. И. Ульянов (Ленин) өлбүт”…

Хайдах курдук ынырык биллэрииний! Маны сүрэх хайдах да итэҕэйиэн сатаммат. Кочкин соһуйан саҥа аллайа түспүтэ:

  • Тугуй бу, тугу биллэрбиттэрий? – эрэммэккэ хат-хат аахпыта.
  • Туох буолтуй? – диэн кухняҕа баар дьон чөрбөһө түспүттэрэ.
  • Ильич өлбүт… Ульянов-Ленин өлбүт…

Дьон соһуйан өрө көрө түспүттэрэ, итэҕэйбэккэ эмиэ хат-хат лэбэйэн ыйыппыттара, суругу чиҥэтэн хас букватыгар тиийэ аахтарбыттара. Ол эрээри барыта биир. “Ленин өлбүт” – диэн ыар тыл кубулуйбатаҕа.

Кочкин  оскуола оҕолорун бүтүннүүтүн биир кылааска муспута уонна сүрдээхтик долгуйан туран, салҕалаабыт куолаһынан биллэрбитэ:

  • Оҕолоор, билигин биһиэхэ наарыһынай кэллэ. Кини куһаҕан суругу аҕалла.
  • Ол туох суругуй? – диэн инники парталарга олорор үрдүкү кылаас оҕолрор комсомолецтар сэҥээрэ түспүттэрэ.
  • Биһиги улуу сирдьиппит Владимир Ильич Ленин өлбүт…

Улахан оҕолор “тыый!” диэн эмискэ саҥа аллайа түспүттэрэ. Кыралар буолаҕына итини үчүгэйдик быһаарбатахтарын да иһин, учуутал  тылын сүрдээхтик болҕойон олорон дьиибэргии истибиттэрэ, оттон сүрэхтэрэ улуу киһи өлбүтүн бүтэйдии билбитэ. Хайдаҕын да иһин мэнигилиир уонна улаханнык айдаарар сатаммат диэн санаабыттара. Им-дьим, уу-чуумпу буолбута… арай истиэнэ чаһыытын майатнигын тыаһа уонна учуутал долгуйбут, наҕыл куолаһа эрэ иһиллэрэ.

  • Бүгүн олунньу 2 күнэ… кини өлбүтэ 12 хоммут… – диэбитэ учуутал, — бүгүн уонна сарсын икки күҥҥэ биһиги үөрэхпит тохтуур. Ити күннэргэ Ленини кэриэстээн ааһыахпыт. Комсомолецтар уонна улахан оҕолор мин дьаһалбынан траурнай күнү атаарар бэлэмнэргэ кыттыаххыт. Кыра оҕолор дьиэҕитигэр барыҥ. Киэһэ Ленини кэриэстээн аһарар митинг буолуоҕа. Онно дьонноргутун барыларын ыҥыран аҕалыаххыт.

Киэһэ траурнай мунньах буолбута. Дьиэ иһигэр баппат үгүс киһи кэлбитэ. Киэҥ кылаас аҥаар эркинигэр остуоллар субуруччу тардыллыбыттара. Олор үрдүлэринэн истиэнэҕэ, арааматыгар хара таҥас хаймыылаах Ильич улахан портрета төҥкөйөн турара. Кини аҥаар өттүгэр Ленин трауругар ананан таһаарыллыбыт эркин хаһыата тураллар.

Хор “Көмүү маршын” ыллыыр. Дьоннор барылара бэргэһэлэрин усталлар. Сүһүөхтэригэр тураллар. Ильич портретын диэки харахтарын араарбакка көрөллөр.

Ленин олоҕун уонна үлэтин тустарынан Кочкин дакылааттыыр. Комсомолецтар уонна көннөрү дьоннор тураннар тыл этэллэр. Биир кыра оҕо Ленин туһунан суруйбут хоһоононун ааҕар. Маҥхайан эрэр баттахтаах кырдьаҕас оҕонньор этэргэ тыл көрдүүр. Киниэхэ тылы көҥүллүүллэр.

  • Табаарыстар, улуу Ленин аатын биһиги үйэбит тухары умнуо суохтаахпыт. Ким барыта Ленин курдук бэриниилээх уонна үтүө санаалаах буолуохтаах. Биһиги кини аатынан үлэлиэхтээхпит уонна сайдыахтаахпыт. Ити инниттэн бу биһиги оскуолабытын Ленин аатынан ааттыырга этэбин.

Митиҥҥэ кэлбиттэр оҕонньор этиитин ылынан оскуоланы Ленин аатынан ааттырга уураах таһаарбыттара.

Митинг кэнниттэн дьон барылара оскуола таһыгар тахсан параадынан турбуттара. Им сүтэн, киэһэ  хараҥа буолбут этэ. Тымныы дьыбар ордук сэтэрээбиккэ дылы буолта. Хараҥаҕа банаардар уонна факеллар симик уоттара кыламныыллара. Араатар Ленин туһугар сытыы тыллары этэр. Түмүгэр:

  • Ленини биһиги хаһан да умнуохпут суоҕа. Кини ыйыыларын толоруохпут. Ленин өлбүтүн иһин, дьыалата тыыннаах.

Тымныы салгыҥҥа эмискэ саалар тыастара үс төгүллээн ньиргийбитэ. Улуу сирдьити Ленини кэриэстээн “Уолба” салют биэрбитэ. “Көмүү маршын” ыллаабыттара.

Киэһэ дьон тарҕаспыттарын кэннэ оҕолор кылааска мустубуттара. Кочкин учуутал Ленин оҕо эрдэҕинээҕитин туһунан кэпсээбитэ. Мирошка диэн ааттанар кыра уолчаан учууталы өрө мыҥаан туран ыйыппыта:

  • Оттон Ленин оннугар ким үлэлиэҕэй?

Учуутал кылаас эркинигэр турар портрет диэки ыйан көрдөрбүтэ:

  • Иосиф Виссарионович Сталин.

Ити саас кулун тутурага оскуолаҕа аан маҥнайгы пионер этэрээтэ тэриллибитэ. Оҕолор бэйэлэрин “эдэр ленинецтэрбит” диэн ааттаммыттара. Кыһыл галстуктары кэппиттэрэ. Кэккэлэһэ туран:

  • Ленин кэриэстэрин толорорго куруук бэлэммит! – диэн салют биэрбиттэрэ.

***

1933 сыллаах саас Кочкин Москваҕа тиийэн В. И. Ленин чугас доҕорун Надежда  Крупскаяны көрсүбүтэ. Киниэхэ Ленин аатынан оскуола олоҕун уонна үлэтин тустарынан кэпсээбитэ. Надежда Константиновна ону сүрдээхтик сэргэҕэлээн истибитэ. Оскуола Ленин аатынан ааттаммытын улаханнык астыммыта. Кэпсэтиигэ Надежда Константиновна эппитэ:

  • Владимир Ильич биһиги дойдубут бастыҥ патриота этэ. Кини сахалыы да билэрэ. Кинилэр өрө үүнэллэригэр элбэхтик кыһанара. Эһиги кини аатын үйэлэр тухары бэйэҕитигэр илдьэ хаалар гына кэриэстээбиккитигэр махтанабын. Дьонноргор уонна ыччаттаргар эт: кинилэр Ленин аатынан, Ийэ дойду туһугар туох наада буоларын барытын оҥордунар.

Ити кэнниттэн Надежда Кностантиновна телефон трубкатын ылан Коммунистическай Иитии Академиятын үлэһиттэриттэн биирдэстэрин ыҥыран кэпсэппитэ.

  • Манна миэхэ, Саха сириттэн биир учуутал кэлэн олорор. Кини оскуолата Ленин аатын ылыммыт. Учуутал кэпсээниттэн оскуола куһаҕана суохтук үлэлиир. Саҥа дьоннору, кадрдары иитэн таһаарыыга советскай былааска оскуола биллэр өҥөлөрү оҥорбут. Мин көрдөһөбүн: ити оскуоланы шеф ылан көмөлөһөргүтүгэр. Өскөтө итини сөбүлүүр буоллаххытына бу учууталы эһиэхэ ыытабын.

Анарааҥылар Крупская көрдөһүүтүн ылыммыттара.

Кэпсэтии түмүгэр Надежда Крупская “Уолба” оскуолатыгар сурук суруйбута:

“Ленин аатынан Уолба колхознай ыччатын оскуолатын үөрэнээччилэригэр уонна үөрэтээччилэригэр. Миигиттэн итии эҕэрдэни ылыҥ уонна бары үлэҕитигэр ситиһиилээх буоларгытыгар баҕарабын.

Н. Крупская.

1933 9.5”

Билигин “Уолба” оскуолатыгар  сылдьан көрдөххө, Надежда Крупская бэйэтин илиитинэн суруйбут суруга кичэллээхтик оҥоһуллан таастанан баран учительскай хоско турар.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *